1 2 3 4

habbat  va  go'zallik  ilohasi  nomi  bilan  yuritilib  kelinmoqda.  Bir

bet2/4
Sana14.02.2017
Hajmi266.39 Kb.

habbat  va  go'zallik  ilohasi  nomi  bilan  yuritilib  kelinmoqda.  Bir

 

vaqtlari Venerani «Yerning egizagi» deb atashardi.  Biroq, kosmik

 

izlanishlar  bu  fikrni  rad  etdi.  U  yerda  kechayung  kunduz  mo-

 

maqaldiroq  gumburlab turishi  ma’lum  bo'ldi.  Venerada bulutlar

 

shu  qadar  zichki,  yulduzlami  ko'rishning  sira  iloji  yo‘q.  Atmos­

fera bosimi esa Yernikidan  100  baravar zichroq  bo'lgan  gazdan

 

iborat.  Sayyoradagi  harorat +470  *C  ni tashkil etadi!  1982-yilda

 

«Venera-1»  apparati  mazkur  sayyoraga  qadam  qo'ydi.  Olingan

 

birinchi  rangli  tasvirlar  olovrang  tusli  Veneraning  sathi  umu-

 

manYernikiga o'xshamasligini  ko'rsatdi.  2005-yilda Yer o'zining

 

«ko‘zi»  bo'lgan  «Venera-

 

Ekspress»  avtomatik  ke-

masiniVeneragajo'natdi. 

Ko'pchilik  olimlarning  fik-

Bu  kema  hozirgi  kunlar-  j 

rícha  Veneradagi  iqlimni

da  ham  Veneraning  yu-  j  

o'rganish.  ona  sayyoramizning

zasini va uning atrofidagi  i  

kelgusi  iqlimini  bilishimizga  yor-

atmosferani  o'rganishda  i  

dam beradi. 

davom etmoqda.



Asteroidlar,  yulduzlar va galaktikalar

Quyosh  tizimidagi  hamma  jismlarni  ham  sayyoralar  qatorig

 

qo'shib  bo'lmaydi.  1766-yildayoq  nemis  astronomi  va  matemat

 

gi  logann  Titsius Quyosh  tizimidagi  sayyoralarning  barchasi  qat’i

 

aniq joyda joylashganini ta’kidlagan.  Lekin,  Mars bilan Yupiter ors

 

sida sayyoralar emas osmon jismlari  borligi ma’lum  bo'lgan.  1801

 

yilda  italiyalik  astronom 

Juzeppe  Piyatssi  osmonda  yorug'li

 

tarqatayotgan jismlarni  kuzatdi.  Ulardan chiqayotgan yorug'lik Qu

 

yosh nurini qaytarishdan hosil bo'layotgan edi. Ularga 

asteroidla

 

ya’ni «yulduzsimonlar» deb nom  berildi. XIX asrning oxirigacha 40

 

dan  ortiq  asteroidlar kashf qilingan  bo'lsa,  hozirgi  kunga  kelib,  b

 

ko'rsatkich  3000  taga  yetgan.  Asteroidlarning  o'Ichamlari  turlich

 

bo'lishi  mumkin.  Masalan,  ularning  ichida  eng  yirigi  -   Serrera as

 

teroidining kattaligi ko'ndalangiga 1000 kilometrga yaqin.  Eng mit

 

asteroidning o'Ichami esa  1  kilometrdan kam emas.

Yulduzlar  o‘zi  nima?  Osmondagi  yarqirab  turgan  nuqtalarr

 

hech  qanday  uskunalarsiz  ham  5000  ta  atrofida  ko'ra  olamiz.  Te

 

leskop yordamida  astronomlar yulduzlarni  yaqindan  ko'rishgan v<

 

yana  bir  kashfiyot  qilishgan:  yulduzlar  gaz  va  changdan  ibora

 

bo'lgan  yirik  sharlardir.  Baland  haroratda  yulduzlar  kattaligi  Qu

 

yoshnikidek  bo'ladi.  Undan  yuz  marta  kattaroq  -   ulkan  yulduzla

ham,  «mitti  yul

 

duzlar»  deb  atala

 

digan  juda  kichil

 

koinot jismlari han

 

mavjud.

Asteroidlar kamari

Yulduzlar  koino

 

bag'rida  ajib  yul­

duzlar  oroli  -  

ga-

 

laktikani  hosil  qi-

 

ladi.  Yunon  tilidar



kelib  chiqqan  galakti-

 

ka  so'zi  bizga  Somon

 

Yo’li nomi bilan tanish.

Yulduzlar 

to'dasi-

ning  o'rganilishi  ga-

laktikaning  kashf  qi-

linishiga  olib  keldi  va

bu tarix shu kungacha

davom etib kelmoqda.

Shu tariqa, Quyosh ti-

zimi  Somon  Yo'lidagi

ko'pgina yulduzlar tur-

kumining  biri  ekanligi

ma’lum bo'ldi.

Bizning spiralsimon

_  .  ....  , 

.  .  _   .  ..  ,. 

„  „ 

galaktikamizni 

katta

Galaktikalar-  koinotdagiyulduzhorollardir

 

^

ventilatornmg  parra-

giga qiyoslash mumkin. Llning markazi 0 ‘qotar, Chayon va llon kabi

 

yulduzlar  to'plamining  chegarasiga  yaqin  joylashgan.  XX  asrning

 

20-yillari  oxiriga  kelib,  galaktikalarning  aylanishi  isbotlandi.  Qu-

 

yoshni ham  hisobga oigan  holda,  barcha yulduzlar o'z galaktikasi-

 

ning  markazi atrofida aylanadi.  Quyosh galaktik órbita  bo'ylab ha-

 

rakatlanadi va Somon Yo'lining  markazi atrofini 200 million yilda bir

 

marta aylanib chiqadi.

Quyoshga  eng  yaqin  bo'lgan  yulduz  -   Proksima  Sentavra yorug'lik 4,25 yilda bosib o'tadigan ma-  sofa oralig'ida,  eng yaqin galaktika esa,  «O'qotardagi mit-  ti galaktika»  bo'lib,  80 ming yorug'lik yili masofasida joy­ lashgan.

un


Yer usti transportlari

Bugungi  kunda,  insoniyat  koinotni  zabt  etayotgan  davr-

 

da,  hayotimizni transport vositalarisiz tasaw ur qilish qiyin.

 

Transport vositalari shaharlar va qit’alarni, qo‘rg‘on va qish-

 

loqlarni o‘zaro bog'laydi, shaharning bir burchagidan bosh-

 

qa burchagiga tez yetib olishga yordam beradi, insonlarning

 

mehnat qilishiga va sayru-sayohat qilishiga imkon yaratadi.

Eng avval g‘ildirak kashf qilingan

Velosiped, avtomobil, avtobus va hatto tramvayning ajralmas qismi

 

bo‘lgan -  

g‘ildirak -  insoniyatga qadim zamonlardan beri ma’lumdir.

 

G'ildirakning  o'tmishdoshi  sifatida  qadim  zamonlarda  og'ir yuklarni

 

qo‘zg‘atish  uchun  uning  tagiga  qo'yiladigan  yog'och  g'o'lalarni  mi-

 

sol  qilib  keltirish  mumkin.  Agar bunday g'o'laning  o'rta qismi  chetki

 

qismlariga  nisbatan  ingichkaroq  bo'lsa,  uni  dumalatganda  ustidagi

 

yuk to'g'ri qo‘zg‘alib yurgan. Borib-borib,  uzun g‘o‘la o'rniga faqatgi-

 

na ikki chekkasida bir-biriga uzun o‘q bilan birlashtirilgan doirasimon

 

vallar  vujudga  kelgan.  Keyinchalik  bu  doiralar  alohida  tayyorlanib,

 

o'zaro o'q orqali mustahkam birlashtirilib, ustiga supacha o'rnatilgan.

 

Shu yo'sinda g‘ildirak kashf qilinib, birinchi aravalar paydo bo'lgan.

Boshlang'ich  davrda  g'ildiraklar  o'zidan  chiqqan  o'q  bilan  birga

 

aylangan va bunday aravalar faqat to'g'ri yo'lda yuk tashishga yaroqli

G'Udirakning eng asosiy xususiyati -  aylanishga imkon beruvchi uning shaklidir



Hatto eng zamonaviy

 

avtomobillar ham ko'hna olam

 

kabi qadimiy g'Hdirakka tayanadi

bo'lgan.  Lekin,  burilishlarda  ikkala  g'ildiraklar  turli  tezlik  bilan  ayla-

 

nishi  kerak  bo'lgani  uchun  yuk ortilgan  aravaning  sinib  ketishi  yoki

 

ag'darilib ketishi oson bo'lgan.  Bunday aravalar burilishga moslash-

 

magan va juda sekin yurgan.  Odatda,  ularga sekin yuradigan,  lekin

 

juda kuchli bo'lgan ho'kizlarni qo'shishgan.

Keyingi bosqichda markaziy qismi kengaytirilgan g'upchakli  (stu-

 

pitsa) g'ildiraklar paydo bo'ldi. Bunday g'ildiraklarni qo‘zg‘almaydigan

 

o'qqa o'rnatish  mumkin  bo'lgan va ular bir-biriga bog'liq bo'lmagan

 

holda aylangan.  G'ildirakning o'qqa ishqalanishini kamaytirish maq-

 

sadida yog' yoki qatron surtilgan. G'ildirakning og'irligini kamaytirish

 

maqsadida  esa  uning  oralaridan  qirqimlar  olib  tashlangan.  Odam-

 

zod  metall  eritishni  o'rganganidan  so'ng  g'ildirak  metall  gardish va

 

kegaydan (spitsa) tayyorlangan.  Bunday g'ildirak oldingisidan o'nlab

 

baravar tez aylangan va toshlarga urilishdan qo'rqmagan.

Arava,  kulolchilik charxi,  tegirmon, suv g ‘ildi-  ragi  odamlaming  hayotini  shu  qadar  o'zgartirib  yubordiki,  g'ildirak  to'xtab qolgan  tarixni o'rnidan  qo zg'atdi  va  uni yel-  dek tez uchishga majbur qildi, deb bemalol aytish mumkin.

20

Kashfiyot va ixtirolar

G'ildiraklar,  pedallarva motor

Ko'pchilik  odamlarning

 

fikricha:  inson  tafakkuri-

 

ning  eng  oliy  kashfiyoti  - 

 

bu  ikkita  g'ildirak,  rul  va

 

pedal.

Lotin tilida «veloks» so'zi «tez» de-  gan ma’noni, «pedes» so'zi«oyoq»  degan  ma’noni  anglatib,  «velosi-  ped» so'zi «tez yuruvchilar mashi-  nasi

» 

degan ma’noni anglatadi.

1817-yilda  nemis  pro-

 

fessori 

Karl  Dreys  birin-

chi  ikki  g'ildirakli 

samokatni  yaratdi  va  unga  «yurish  uchun  ma-

 

shina»  deb nom  berdi.  Bu  «mashina»ning  ruli  bor bo'lib,  u  pedalsiz

 

velosiped  ko'rinishida edi.  Dreysning  sharafiga  bu  kashfiyotni  dre-

 

zina deb atadilar va bu 

drezina so'zi  hanuzgacha mavjud. Tez ora­

da Dreys mashinasi Buyuk Britaniyada ommaboplikka erishib, unga

 

«dendi-xorz» (ingliz tilida «dendi uchun ot») deb nom berishdi.

1839-1840-yillarda  shotlandiyalik  temirchi  Kirkpatrik  Dreysning

 

kashfiyotini takomillashtirdi,  ya’ni  unga egar va  pedal  o'rnatdi.  Am­

mo bu pedallar aylanmas, uni faqat itarib yurgizish mumkin edi.

1862-yilda 

fransiyalik 

bola-

 

lar  aravachasini  yasash  bo'yicha

 

usta 

Pyer Lalman «dendi-xorz»ni

 

ko'rib,  uning oldi g'ildiragiga ayla-

 

nadigan  pedal  o'rnatdi  va  shun-

 

dan  boshlab 

velosiped sanoatda

 

ishlab chiqarila boshlandi.

O'sha  yillarda  oldi  g'ildiragi

 

juda  katta  bo'lgan  va  uning  us-

 

tiga  egar  o'rnatilgan  velosiped-

 

lar  juda  ommalashib  ketdi.  Oldi

 

va  orqa  g'ildiraklarning  katta-

«Penni-farting» sistemasidagi

 

kichikligidagi  farqi  ]uda  katta

velosiped

 

bo'lganligi  sababli  unga  «penni-



farting» deb nom berdilar (inglizlarning penni tangasi fartingga nis-

 

batan ancha katta).  Oldingi katta g'ildirak yuqori tezlik bilan yurish

 

imkonini  berish  bilan  birga  velosipedning  turg'un  holatda turishini

 

ta’minlay olmas edi.

1888-yilda  shotlandiyalik 

Jon  Boyd  Danlop  kauchukdan  dam-

 

lanadigan 

shina  ixtiro  etganidan  so'ng  velosipedlar  ancha  qulay

 

holatga  keldi.  Shundan  beri  odamlarning turlicha talablari va  qizi-

 

qishlarini hisobga oigan holda velosipedning xilma-xil modellari ya-

 

ratilib kelinmoqda.

Ma’lumki,  ixtirochilar  hech  qachon  erishilgan  yutuqlar  bilan  bir

 

joyda  qotib  qolmaydilar.  1885-yilda  konstruktor 

Gotlib  Daymler

 

ikki  g'ildirakli  velosipedga  ichki  yonar  dvigatelni  o'rnatdi  va  endi

 

haydovchi  pedalni  aylantirishi  shart  bo'lmay  qoldi.  Transportning

 

bu  yangi  turiga 

mototsikl  deb  nom  berildi  («motor» va  «g'ildirak»

 

so'zlaridan olingan) va u bir zumda katta olqishlarga sazovor bo'ldi.

 

Mototsikllar motorining  quwati  borgan  sari oshaverdi.  Keyinchalik

 

ularning  yo'lovchi,  sportchi  va  poygachi  turlari  paydo  bo'la  bosh-

 

ladi. Yoshlar uchun kichik quwatga ega bo'lgan 

mopedlar, pedal-

 

siz mopedlar -  

mokiki,  shuningdek,  yuqori qulaylikka ega bo'lgan

 

egarli mopedlar -  motorollerlar o'ylab topildi.

Yuqori quwatga ega bo'lgan mototsikl

 

tezligi  150 km/soatdan oshadi



Ilk avtomobillar

Agar  velosiped  dunyoda  eng  sevimii  harakat  vositasi  hisoblansa,

 

avtomobil  ehtimol,  dunyoda  eng  keng  tarqalgan  harakat  vositasi

 

bo'lsa  kerak.  Shuni  ta’kidlash  lozimki,  hammasi  XVIII  asrdayoq  ixti-

 

rochilarning  aqllarini  egallab  olgan  «otsiz  arava»  yaratish  g'oyasidan

 

boshlangan. Tarixdan ma’lum bo'lishicha birinchi avtomobil 1770-yilda

 

fransuz armiyasida paydo  bo'lgan.  Texnikaning  bu  mo'jizasini  harbiy

 

muhandis 

Nikolya Jozef Kyunyo yaratgan bo'lib,  undan to'plarni bir

 

joydan boshqa joyga ko'chirish uchun foydalanilgan. Mashinani, odat-

 

dagidek otlar emas, o'txonasi bo'lmagan bug* dvigateli harakatga kel-

 

tirgan.  Bunda,  to'g'ridanto'g'ri  bug*  qozoni  tagiga o't qalangan.  Tor-

 

mozlar ham  bo'lmagan,  chunki  baquwat ishlangan  mashina og'irligi

 

tufayli shundoq ham sekin yurar edi. Sinovlarning birida u «yaxshigina

 

tezlik» bilan ketayotib, tosh devorga urilgan -  va omon qolgan!

Quwati  kam  bo'lgan  va yong'indan  xavfli  bo'lgan  bug'da  ishlay-

 

digan dvigatel avtomobilda uzoq muddat foydalanilmadi u o'z o'rnini

 

benzinda ishlaydigan ichki yonur dvigateliga bo'shatib berishga maj-

 

bur  bo'ldi.  1885-yilda  aynan  shunday  dvigatellarni  ishlab  chiqaruv-

 

chi  kichik  bir  ustaxona  egasi 

Karl  Bens  birinchi  «o'ziyurar  aravani

 

(ekipajni)» yaratdi. U uchta g'ildirakdan iborat bo'lib, eng yuqori tezligi

 

16 km/soatgacha bo'lgan.

Kyunyoning bug'da yuradigan avtomobili



1886-yil  29-yanvarda  Karl  Bens  yangi  transport  vositasiga  patent oldi. Aynan shu sana tarix sahitalarida «avto-  mobilning dunyoga kelgan kuni» deya e'tirof etiladi.

1886-yilda  bizga  ma’lum

 

bo'lgan  mototsiklning  «ota-

 

si»  Gotlib  Daymler  ot  qo'-

 

shiladigan  to'rt  g'ildirakli

 

oddiy  izvosh  arava  asosi-

 

da  avtomobil  yaratdi.  Ixti-

 

rochi  bu  aravaga  dvigatel

 

va  rul  boshqaruvini  o'rnatdi

 

va  natijada  dastlabki  to'rt

 

g'ildirakli  avtomobil  dun­

yoga  keldi.  Lining  maksmal

 

tezligi  18  km/soat  bo'lib,  bu

 

tezlik  o'sha  zamon  uchun

 

juda  katta  hisoblangan.  Zamonaviy  avtomobillarning  tuzilishi  ay­

nan shu avtomobil asosida yuzaga kelgan.

O'sha  davrdanoq  birinchi  yaratilgan  avtomobillar  o'rtasida  to-

 

mosha poygalari tashkil  qilingan.  Ba’zi maxsus ishlangan avtomo­

billarning  tezligi  hatto  aeroplan  tezligiga  yaqin  kelardi.  1900-yilga

 

kelib avtomobillarning  tezligi  100  km/soatdan  oshib  ketdi.  Birinchi

 

jahon urushi arafasida London va Nyu-York shaharlarida hozirgi za­

mon  muammosi  bo'lgan yo'llardagi avtomobil tirbandliklari yuzaga

 

kela  boshladi.  XX asr boshlarida amerikalik sanoatchi 

Genri  Ford

 

«Model T» rusumli narxi nisbatan arzon bo'lgan birinchi avtomobilni

 

ishlab  chiqardi.  Shu  kundan  boshlab  avtomobil  badavlat  odamlar

 

uchun  boylik va  hashamat  emas,  o'rtahol  odamlarning  ham  sotib

 

olishga imkoni yetadigan harakat vositasiga aylandi.

To'rt g'ildirakli

 

Daymler avtomobili



24

Temiryo

‘1

Jeyms  Uatt  tomonidan  bug'  dvigateli  ixtiro  qilinganidan  so'ng,

 

muhandislar undan unumii foydalanish va yangi yo'nalishlarda qo'llash

 

mumkinligi  yuzasidan  izlanishlami  olib  bora  boshladilar.  Lokomobil

 

deb ataluvchi  bug‘  mashinasida yuradigan  g'ildirakli aravalar muvaf-

 

faqiyat  qozona olmadi.  Chunki,  bug'ning  quwati  og'ir  yuklarni  qiya-

 

iikka  olib  chiqish  uchun  kamlik qilardi.  Shunda  ingliz  tog‘  muhandisi

 

Richard Tretvik bug'da yuradigan aravani ternir relslarga o'rnatishni

 

taklif qildi va bu taklif o'zini ortig'i bilan oqladi. Ya’ni silliq relslarda bug‘

 

mashinasining yurishi nafaqat tezlashdi, u hattoki bir nechta yo'lovchi

 

vagonlarini va yuk ortilgan  platformalarni  ham torta  boshladi.  Tretvik

 

o'zining «Nyu kastl» («Yangi qal’a») nomli birinchi 

parovozini 1804-yilda

 

yaratdi. Shunday qilib, XIX asming boshida 

temiryo‘1 dunyoga keldi.

O'sha davrlarda temirning bahosi juda qimmat bo'lib, mo'rt bo'lgan

 

cho'yanli  relslar  og'ir  yukni  ko'tarolmay  sinib  ketardi.  Shu  tufayli

 

temiryo‘1 transportining rivojlanishi vaqtincha to'xtab qoldi. Shunga qa-

 

ramay bir qator  muhandislar  parovozni takomillashtirish

 

ustida izlanishlar olib bordilar va ingliz mexanigi 

Jorj Ste-

 

fenson  tomonidan  1812—1829-yillarda  yaratilgan  mas-

 

hinalar eng  muvaffaqiyatli  bo'lib chiqdi.  Birinchi  passajir

temiryo‘1 transporti aynan uning nomi bilan bog'liqdir.

 

Relslarda  yuruvchi  mashina 

«lokomotiv»,  ya’ni

 

«bug'  yordamida  harakatga  keluvchi»  deb



Rossiyada  birínchi parovozni  1833-1834-yillarda  ota-  bola mexaniklar Cherepanovlar yaratdilar.  Cherepanovlar parovozi  13-14 km/soat tezlik bilan yurib, og'irligi uch tonnadan ortiq bo'lgan  ruda ortilgan poyezdni torta oladigan quwatga ega bo'lgan.

Tez orada temiryo'llar yaqin masofalarga borish uchun mo'ljallangan

 

yangi  modadagi  o'yinchoq  nomini  yo'qota  boshladi  va  ular  yer  usti

 

transporti vositalarining asosiy turiga aylana boshladi. Hattoki, temiryo'l

 

qurilishi hamda parovoz va vagonlarni ishlab chiqarish juda qimmatga

 

tushayotgan  bo‘lsa-da,  tez  orada  ma’Ium  bo'ldiki,  temiryo'llar  qulay

 

bo'lishdan tashqari arzon transport vositasi ham ekan.

Yangi barpo etilayotgan parovozlarning turlari borgan sari takomilla-

 

shib, quwati ham borgan sari osha boshladi. Vagonlar esa borgan sari

 

og'ir  yuklarni  ko'tarishga  moslashtirilaverdi.  O'tgan  asr  20-yillarining

 

boshlarida dizel va elektr lokomotivlar -  

teplovozlar va elektrovozlar

 

paydo  bo'ldi.  Ushbu  gigantlarning  harakat  kuchi  ancha  vaqtdan  beri

 

bug' bilan bog'liq bo‘lmasa-da, ammo ularning «lokomotiv» degan eski

 

nomlari hozirgi zamonda ham an’anaga ko'ra saqlanib qolgan.

Elektrovoz -iqtisodiy samarasi eng yuqori bo'lgan lokomotiv



26

i .

Kashfiyot va ixtirolar

Turli-tuman poyezdlar

XIX  asrga  kelib  odamlar

 

relslarda  yuradigan  trans­

port vositasining boshqa tur-

 

dagi  transport  vositalaridan

 

ko'ra  afzal  ekanini  tushunib

 

yetdilar  va  u  shaharga  kirib

 

keldi. Aholini tashishda birin-

 

chi paydo bo'lgan transport

 

vositasi  (ekipaj)  -  

konka  - 

 

relslarda  yuradigan  ot  qo‘-

 

shilgan yopiq arava.

Otli aravalar (ekipajlar) o'mini

 

tramvay egaliadi

XIX 

asr oxiri va XX asr boshlarida yengil va baquwat elektr motor-

 

lar paydo bo‘lishi bilan otlaming kuchi elektr kuchlariga almashtirildi.

 

Nemis  muhandisi 

Verner  Simens  1879-yildayoq  elektrli  tortuvchili

 

vagonlarda  yo'lovchilarni  tashigan.  Reis  tepasidan  ochiq  sim  torti-

 

lib,  uni  elektr tokiga  ulangan,  yo‘lovchi  vagonning tomiga  pantograf

 

deb  nomlangan  yoy  shaklidagi  tokni  qabul  qiluvchi  moslama  (shox)

 

o'matilgan, vagón poli tagiga elektromotor o'matilgan. Transportning

 

bu yangi turiga 

tramvay deb nom berildi.

Aholi soni  ko‘p bo'lgan shaharlarda temiryo'l yer usti transportiga

 

yordamga keldi. Hozirgi kunda megapolis nomini oigan katta shahar-

 

lar  hayotini  ob-havo  sharoi-

 

ti  va  yo'llardagi  tirbandliklar

 

ta’sir  qilmaydigan,  tezyurar

 

va qulay bo'lgan metrosiz ta-

 

sawur qilib bo'lmaydi.

Yer  osti  temiryo'li  birin-chi

 

marta 

1860-yilda 


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


diagnostika-.html

diagnostika-12.html

diagnostika-6.html

diagnostika-adenomi.html

diagnostika-amebiaza--.html